.

BYUNG-CHUL HAN: Η ΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ

Επιλεγμένα πολύ ενδιαφέροντα αποσπάσματα από το σχετικό κείμενο που περιλαμβάνεται στο βιβλίο Psychopolitics: Neoliberalism and New Technologies of Power (Verso, 2017).
Ολόκληρο το κείμενο στο https://geniusloci2017.wordpress.com/2020/05/24/crises_of_freedom/?fbclid=IwAR3r0uBxmU49bgUahitIBmZssQt4lykMOY7nW9XILG4MAUaGROUm5VIpG7g.

Αν και το επιτευγματικό υποκείμενο θεωρεί τον εαυτό του ελεύθερο, στη πραγματικότητα είναι σκλάβος. Στο βαθμό που ηθελημένα εκμεταλλεύεται τον εαυτό του δίχως κύριο, είναι ένας απόλυτος σκλάβος.
Δεν υπάρχει κύριος να αναγκάζει το επιτευγματικό υποκείμενο να εργαστεί. Ωστόσο, απολυτοποιεί τη γυμνή ζωή και την εργασία. Η γυμνή ζωή και η εργασία αποτελούν δυο πλευρές του ίδιου νομίσματος.
Η υγεία αποτελεί το ιδανικό της γυμνής ζωής. Σήμερα ο νεοφιλελεύθερος σκλάβος στερείται κυριαρχίας – πράγματι, την ελευθερία – του κυρίου που, σύμφωνα με τη διαλεκτική του Hegel, δεν εκτελεί καμιά εργασία και μόνο απολαμβάνει.
Μια τέτοια υπερβολή­ – ζωή και απόλαυση πέρα από κάθε μέτρο – είναι ξένη για το σκλάβο, που ανησυχεί μόνο για τη γυμνή ζωή. Αλλά αντίθετα με αυτό που υπέθετε ο Hegel, η εργασία δεν κάνει το σκλάβο ελεύθερο. Ο σκλάβος παραμένει σκλαβωμένος στην εργασία. Τώρα, ο σκλάβος αναγκάζει και τον κύριο να εργαστεί. Σήμερα η διαλεκτική του κυρίου και του σκλάβου σημαίνει την απολυτοποίηση της εργασίας.
Σαν επιχειρηματίας (entrepreneur) του εαυτού του, το νεοφιλελεύθερο υποκείμενο δεν έχει ικανότητα για σχέσεις με άλλους που να είναι ελεύθερες από κάποιο κίνητρο.
Ο νεοφιλελευθερισμός αντιπροσωπεύει ένα ιδιαίτερα αποτελεσματικό, πραγματικά ευφυές, σύστημα για την εκμετάλλευση της ελευθερίας. Τα πάντα που ανήκουν στις πρακτικές εκφραστικές μορφές ελευθερίας – συναίσθημα, παιχνίδι και επικοινωνία – έρχεται προς εκμετάλλευση. Είναι αναποτελεσματικό στην εκμετάλλευση ανθρώπων ενάντια στη θέληση τους. Η άλλο-εκμετάλλευση φέρνει πενιχρά αποτέλεσμα. Μόνο όταν γίνεται εκμετάλλευση της ελευθερίας είναι μεγιστοποιημένα τα κέρδη.
Έχει ενδιαφέρον να σημειωθεί πως ο Marx ορίζει την ελευθερία με όρους επιτυχημένης σχέσης με άλλους: «Μόνο στη κοινότητα, που βρίσκεται με άλλους κάθε άτομο έχει τα μέσα για να καλλιεργήσει τα χαρίσματα του προς κάθε κατεύθυνση· συνεπώς μόνο μέσα στη κοινότητα, είναι πιθανή η προσωπική ελευθερία». Από αυτή την οπτική, το να είσαι ελεύθερος δεν σημαίνει τίποτα άλλο παρά αυτοπραγμάτωση με άλλους.
Για τον Marx, η ατομική ελευθερία αποτελεί ένα τέχνασμα – ένα κόλπο του κεφαλαίου. Ο «ελεύθερος ανταγωνισμός», ο οποίος βασίζεται στην ιδέα της ατομικής ελευθερίας, απλά ισοδυναμεί με «τη σχέση του κεφαλαίου με τον εαυτό του ως ένα άλλο κεφάλαιο, δηλαδή, την συμπεριφορά του κεφαλαίου ως κεφάλαιο»
Δηλαδή, το Κεφάλαιο εκμεταλλεύεται την ατομική ελευθερία για να αναπαραχθεί: «Δεν είναι τα άτομα που απελευθερώνονται από τον ελεύθερο ανταγωνισμό, είναι μάλλον το ίδιο το κεφάλαιο το οποίο απελευθερώνεται».
Η ελευθερία του Κεφαλαίου επιτυγχάνει την αυτοπραγμάτωση μέσα από την ατομική ελευθερία. Στη διαδικασία αυτή, τα άτομα υποβαθμίζονται στα γενετικά όργανα του Κεφαλαίου. Η ατομική ελευθερία του προσφέρει μια δική του «αυτόματη» υποκειμενικότητα, που το σπρώχνει να αναπαράγεται ενεργητικά. Με το τρόπο αυτό, το Κεφάλαιο «παράγει ζωντανούς απογόνους» συνεχώς. Σήμερα, η ατομική ελευθερία παίρνει ακραίες μορφές· στο τέλος αυτό ισοδυναμεί με τίποτα άλλο πέρα από την υπερβολή του ίδιου του Κεφαλαίου.
Η Δικτατορία του Κεφαλαίου
Σε ένα ορισμένο επίπεδο ανάπτυξης, σύμφωνα με τον Marx, οι παραγωγικές δυνάμεις (ανθρώπινη εργασία, μορφές εργασίας και τα διαθέσιμα υλικά μέσα) έρχονται σε σύγκρουση με τις κυρίαρχες παραγωγικές σχέσεις (συνθήκες ιδιοκτησίας και κυριαρχίας). Η αντίφαση προκύπτει επειδή οι παραγωγικές δυνάμεις δεν παύουν ποτέ να εξελίσσονται. Έτσι η βιομηχανοποίηση φέρνει στο προσκήνιο νέες δυνάμεις παραγωγής που έρχονται σε σύγκρουση με τις δομές ιδιοκτησίας και κυβέρνησης. Με τη σειρά της, αυτή η αντίφαση εμπεριέχει κοινωνικές κρίσεις: ωθεί τις παραγωγικές σχέσεις σε αλλαγή.
Ως μεταλλαγμένη μορφή του καπιταλισμού, ο νεοφιλελευθερισμός μεταμορφώνει τους εργάτες σε επιχειρηματίες (entrepreneur). Δεν είναι μια κομμουνιστική επανάσταση που καταργεί την άλλο-εκμεταλλευόμενη εργατική τάξη – αντίθετα, ο νεοφιλελευθερισμός είναι στη πορεία στο να το κάνει. σήμερα, ο καθένας είναι αυτό-εκμεταλλευόμενος εργάτης στη δική του ή δική της επιχείρηση. Οι άνθρωποι πλέον είναι κύριος και σκλάβος σε ένα. Ακόμη και η ταξική πάλη έχει μεταμορφωθεί σε μια εσωτερική πάλη εναντίον του ίδιου.
Το συνεργατικό «Πλήθος» που έχει εκθειάσει ο Antonio Negri ως το μεταμαρξιστικό διάδοχο του «προλεταριάτου» δεν περιγράφει τον σύγχρονο τρόπο παραγωγής. Αντίθετα, οι συνθήκες καθορίζονται από την απομόνωση του επιχειρηματία που είναι απομονωμένος και πολεμά τον εαυτό του και ασκεί αυτό-εκμετάλλευση.
Οι άνθρωποι που αποτυγχάνουν στην νεοφιλελεύθερη κοινωνία του επιτεύγματος, θεωρούν τους εαυτούς τους ως υπεύθυνους για τη τύχη τους και αισθάνονται ντροπή αντί να αμφισβητούν την κοινωνία ή το σύστημα. Εδώ εντοπίζεται η ιδιαίτερη λογική που ορίζει το νεοφιλελεύθερο καθεστώς: καμιά αντίσταση απέναντι στο σύστημα δεν μπορεί να εμφανιστεί.
Τώρα, υπό το νεοφιλελεύθερο καθεστώς της αυτό-εκμετάλλευσης, οι άνθρωποι στρέφονται την επιθετικότητα τους εναντίον των ίδιων. Αυτή η αυτό-επιθετικότητα σημαίνει πως οι εκμεταλλευόμενοι δεν είναι τόσο προδιατεθειμένοι προς την επανάσταση όσο προς την κατάθλιψη.
Η Δικτατορία της Διαφάνειας
Η αναλωσιμότητα της διαφάνειας έχει την επιπλέον συνέπεια του να προωθεί τον απόλυτο κομφορμισμό. Η οικονομία της διαφάνειας επιδιώκει την καταστολή της παρέκκλισης. Η απόλυτη δικτύωση – απόλυτη επικοινωνία – ήδη έχει μια ισοπεδωτική επίπτωση η ίδια. Η επίπτωση της είναι ο κομφορμισμός: είναι σαν όλοι να προσέχουν όλους τους άλλους­ – ακόμη πριν οι υπηρεσίες πληροφοριών ή οι μυστικές υπηρεσίες επέμβουν για να επιβλέψουν και να καθοδηγήσουν.
Σήμερα μπαίνουμε στην εποχή της ψηφιακής ψυχοπολιτικής. Σημαίνει το πέρασμα από την παθητική παρακολούθηση στην ενεργητική καθοδήγηση. Έτσι, επιταχύνει μια περαιτέρω κρίση της ελευθερίας: πλέον η ελεύθερη θέληση είναι σε κίνδυνο. Τα Big Data είναι ένα ιδιαίτερα αποτελεσματικό ψυχοπολιτικό εργαλείο που κάνει δυνατή την απόκτηση αναλυτικής γνώσης των δυναμικών της κοινωνικής επικοινωνίας. Η γνώση αυτή είναι γνώση για χάρη της κυριαρχίας και του ελέγχου (Herrschaftswissen): διευκολύνει την παρέμβαση στη ψυχή και επιτρέπει στην επιρροή να δράσει σε ένα προ-αυτοπαθές επίπεδο.
Για τα ανθρώπινα όντα για να είναι σε θέση να δρουν ελεύθερα, το μέλλον πρέπει να είναι ανοιχτό. Ωστόσο τα Big Data κάνουν δυνατή την πρόβλεψη της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Αυτό σημαίνει πως το μέλλον γίνεται υπολογίσιμο και ελεγχόμενο. Η ψηφιακή ψυχοπολιτική μεταμορφώνει την αρνητικότητα των ελεύθερα λαμβανόμενων αποφάσεων στην θετικότητα των πραγματολογικών καταστάσεων (Sachverhalte). Πράγματι, τα πρόσωπα θετικοποιούνται σε πράγματα, τα οποία μπορούν να ποσοτικοποιηθούν, να μετρηθούν και να καθοδηγηθούν. Είναι περιττό το να ειπωθεί, κανένα πράγμα δεν είναι ελεύθερο. Την ίδια στιγμή όμως, τα πράγματα είναι περισσότερο διαφανή  από τα πρόσωπα. Τα Big Data ανακοίνωσαν το τέλος του προσώπου που κατέχει ελεύθερη θέληση.
Κάθε αναλώσιμο – κάθε τεχνολογία ή τεχνική κυριαρχίας – φέρνει στο προσκήνιο χαρακτηριστικά λατρευτικά αντικείμενα που χρησιμοποιούνται για να υποτάξουν. Τέτοια αντικείμενα υλοποιούν και σταθεροποιούν την κυριαρχία. Η λατρεία και οι συγγενικές της λέξεις σημαίνουν «υποταγή», ή «υπακοή».
Το Like είναι το ψηφιακό Αμήν. Όταν πατάμε Like, σκύβουμε μπροστά στην οργάνωση της κυριαρχίας. Το smartphone δεν είναι απλά ένας αποτελεσματικός μηχανισμός παρακολούθησης· είναι ένα κινητό εξομολογητήριο. Το Facebook είναι η εκκλησία – η παγκόσμια συναγωγή (κυριολεκτικά, «συνάθροιση») του Ψηφιακού.